Tel ve şeffaf plak tedavisi

Tel ve şeffaf plak tedavisi nedir?

Tel ve şeffaf plak tedavisi, dişlerin ve çenelerin konumundaki bozuklukları düzeltmeyi amaçlar. Tedavide sabit teller, sırayla değiştirilen şeffaf plaklar ya da çene genişletme apareyleri kullanılabilir; hangisinin uygun olduğu muayene ve kayıtlarla belirlenir.

Dokuz Eylül Üniversitesi Ortodonti Anabilim Dalı’nın hasta onam formuna göre ortodontik tedavi aktif ve pasif olmak üzere iki dönemden oluşur. Aktif dönemde dişler ya da çeneler planlanan konuma getirilir. Pasif dönemde (pekiştirme) dişlerin bu konumda kalması amaçlanır.

Hangi durumlarda uygulanır?

Ortodontik tedavi genellikle şu durumlarda gündeme gelir:

• Dişlerin çapraşık dizilmesi ya da aralarında boşluk bulunması
• Üst ve alt dişlerin düzgün kapanmaması; örneğin üst ön dişlerin belirgin biçimde önde olması ya da alt ön dişlerin üst ön dişlerin önünde kapanması
• Arka dişlerde çapraz kapanış, yani üst arka dişlerin alt arka dişlerin iç tarafına kapanması
• Üst çenenin alt çeneye göre dar olması

Akdeniz Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi’nin hasta bilgilendirme sayfasına göre düzgün dizilmiş dişler daha kolay temizlenir; tedavinin çiğneme ve konuşma işlevlerine de olumlu etkisi olabilir.

Nasıl yapılır?

Dokuz Eylül Üniversitesi’nin onam formuna göre tedavi seçeneğinin belirlenmesi için ağız içi muayene, röntgen ve analiz gerekir. Genel akış şöyledir:

1. Muayene ve kayıtlar. Ağız içi muayene, röntgen ve ölçümlerle sorunun dişlerin konumundan mı, çenelerden mi, yoksa ikisinden mi kaynaklandığı değerlendirilir.
2. Hazırlık. Çürükler, gerekli dolgu ve kanal tedavileri ile diş eti sorunları tedaviye başlamadan önce giderilir.
3. Apareyin takılması. Seçilen yönteme göre braketler yapıştırılır, şeffaf plaklar teslim edilir ya da genişletme apareyi yerleştirilir.
4. Kontroller. Tedavi süresince düzenli aralıklarla ayarlama yapılır. İstanbul Galata Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi ve Sancaktepe Ağız ve Diş Sağlığı Merkezi’nin bilgilendirme metinlerinde kontrol aralığı yaklaşık 4–8 hafta olarak verilir.
5. Pekiştirme. Aktif tedavi bitince dişlerin yeni konumunu korumak için pekiştirme aygıtı kullanılır.

Akdeniz Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi’ne göre aktif tedavi genellikle 1 ile 3 yıl sürer. Süre; büyüme dönemine, bozukluğun derecesine, ağız bakımına ve randevulara uyuma göre değişir.

Tel tedavisi (sabit ortodontik tedavi)

Dişlerin yüzeyine braket adı verilen küçük parçalar yapıştırılır ve braketlere bir tel bağlanır. İstanbul Galata Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi’ne göre braketler metal ya da seramik olabilir. Tel kontrollerde ayarlanır ya da değiştirilir ve dişler zamanla planlanan konuma ilerler. Aparey tedavi süresince dişlerde kalır; hasta tarafından çıkarılmaz.

Dokuz Eylül Üniversitesi’nin onam formuna göre tedavi, çapraşıklığın derecesine ve dişlerin konumuna göre diş çekimli ya da çekimsiz planlanabilir.

Şeffaf plak tedavisi

Dişlere braket ve tel yapıştırılmaz. Kişiye özel hazırlanan, takılıp çıkarılabilen şeffaf plaklar sırayla kullanılır. İstanbul Galata Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi’ne göre plaklar gün içinde yemek dışında sürekli takılır ve diş hekiminin önerdiği sıklıkla bir sonrakiyle değiştirilir.

Eskişehir Ağız ve Diş Sağlığı Hastanesi’nin bilgilendirme metninde şeffaf plakların çapraşıklık, aralıklı dişler, yanlış kapanış ve çene genişletme gibi durumlarda kullanılabildiği belirtilir. Dokuz Eylül Üniversitesi’nin onam formuna göre plaklar düzenli takılmazsa tedavi ilerlemez ya da istenen sonuca ulaşılamaz. Hangi sorunun bu yöntemle tedavi edilebileceğine diş hekimi muayeneye göre karar verir.

Çene genişletme apareyi

Üst çene alt çeneye göre darsa üst çeneyi iki yandan genişleten bir aparey kullanılabilir. Arka dişlerdeki çapraz kapanışın tedavisini inceleyen 2021 tarihli Cochrane derlemesine göre bu apareyler sabit ya da takılıp çıkarılabilir olabilir. Aynı derlemede 7–11 yaş arasındaki çocuklarda genişletme apareylerinin, tedavi etmeden izlemeye göre çapraz kapanışı düzeltmede daha yararlı olduğu bulunmuştur.

Dokuz Eylül Üniversitesi’nin onam formuna göre genişletme yavaş ya da daha kısa sürede yapılabilir ve aparey dişlerden, damak dokusundan ya da ikisinden destek alabilir. Vidalı apareylerde vida, diş hekiminin verdiği plana göre çevrilerek genişletme sağlanır. Bazı kişilerde üst çenenin iki yarısını birleştiren bağ doku (sütur) erken kaynaşır. Bu durumda aparey tek başına yeterli olmayabilir ve cerrahi destekli genişletme gündeme gelebilir.

Kimlere uygulanmayabilir?

• Ağız bakımı yetersiz olanlar. Sancaktepe Ağız ve Diş Sağlığı Merkezi’nin bilgilendirme metnine göre sabit ortodontik tedavi için yaş sınırı yoktur, ancak ağız hijyeni iyi düzeyde olmalı, diş taşı ve diş eti hastalığı bulunmamalıdır. Bu sorunlar giderilene kadar tedavi ertelenir.
• Büyümesi tamamlanmış kişilerde çene kemiğinden kaynaklanan belirgin bozukluklar. Akdeniz Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi’ne göre bu sorunlar ileri yaşta genellikle cerrahiyle düzeltilir. Tedavi, çene cerrahisiyle birlikte planlanabilir.
• Talimatlara uyamayacak kişiler. Dokuz Eylül Üniversitesi’nin onam formuna göre şeffaf plaklarda ve takılıp çıkarılan apareylerde başarı büyük ölçüde düzenli kullanıma bağlıdır.
• Bazı genel sağlık sorunları olanlar. Aynı forma göre kan ve kemik hastalıkları ya da hormonal bozukluklar tedaviyi etkileyebilir; genel sağlık durumunuzu diş hekiminize bildirmeniz gerekir.

Riskler ve olası yan etkiler

• Ağrı ve hassasiyet. 2017 tarihli bir Cochrane derlemesine göre ağrı, ortodontik tedavinin sık görülen bir yan etkisidir. Sancaktepe Ağız ve Diş Sağlığı Merkezi’ne göre randevuları izleyen ilk hafta içinde dişlerde hafif ağrı olabilir; braketler ilk takıldığında dudak ve yanak iç yüzeyinde hassasiyet görülebilir. Dokuz Eylül Üniversitesi’nin onam formunda telin batması ya da lastikler nedeniyle ağızda yara oluşabileceği belirtilir.
• Çürük ve beyaz lekeler. 2019 tarihli bir Cochrane derlemesine göre sabit tedavi sırasında dişlerde erken çürük belirtisi olan beyaz lekeler oluşabilir. Dokuz Eylül Üniversitesi’nin onam formuna göre yeterli fırçalanmayan dişlerde çürük, diş etinde iltihap, diş eti çekilmesi ve destek kemik kaybı gelişebilir; bu sorunlar braket takılı dişlerde daha sık görülür.
• Kök rezorpsiyonu. Aynı forma göre tedavi sırasında, hatalı bir uygulama olmasa da diş köklerinde erime (kök rezorpsiyonu) görülebilir. Şiddetliyse tedavi sonlandırılabilir.
• Alerji. Dokuz Eylül Üniversitesi’nin onam formuna göre sabit tedavide genellikle paslanmaz çelik ve nikel-titanyum alaşımları kullanılır. Nikel alerjiniz varsa diş hekiminize bildirmeniz gerekir.
• Çene eklemi şikâyetleri. Dokuz Eylül Üniversitesi’nin onam formuna göre çene eklemi sorunu olan kişilerde tedavi sürecinde şikâyetler artabilir.
• Genişletme apareyine özgü riskler. Aynı forma göre genişletme kuvveti dişlere de yansıdığı için diş eti ve kemik dokusu zarar görebilir. Damaktan destek alan apareyler damak dokusuna gömülebilir; ağız bakımı yetersizse bu zarar artar. Vida çevrilirken hafif ağrı ya da baskı hissi olabilir.
• Sürenin uzaması ve sonuç. Aparey kullanımına uyulmaması, yetersiz ağız bakımı, kırılan apareyler ve kaçırılan randevular tedaviyi uzatabilir ve sonucu olumsuz etkileyebilir. Plan doğru yapılsa bile beklenen sonuçların tümüne ulaşılamayabilir; sonuçlar kişiden kişiye değişir.
• Geri dönme (nüks). 2023 tarihli bir Cochrane derlemesine göre pekiştirme yapılmazsa dişler başlangıçtaki konumlarına dönme eğilimi gösterir.

Tedaviden sonra nelere dikkat edilir?

Tedavi süresince:

• Sancaktepe Ağız ve Diş Sağlığı Merkezi’ne göre sabit tel takılıyken dişler, genel öneriden daha sık olarak günde en az 3 kez, orta sertlikte bir fırçayla 3 dakika boyunca, diş etine yakın bölgeler de dahil edilerek fırçalanmalıdır.
• Sert (sert ekmek, kuruyemiş, cips), yapışkan (lokum, sakız) ve ısırarak yenen yiyeceklerden; kola ve portakal suyu gibi asitli içeceklerden kaçınılmalıdır.
• Şeffaf plaklar yemek sırasında çıkarılır ve diş hekiminin önerdiği şekilde yeniden takılır.

Aktif tedavi bittikten sonra:

• Dokuz Eylül Üniversitesi’nin onam formuna göre aktif tedavi biter bitmez pekiştirmeye başlanır. Bunun için ya dişlerin iç yüzüne ince bir tel yapıştırılır ya da takılıp çıkarılan bir pekiştirme aygıtı kullanılır. Pekiştirme aygıtı düzenli kullanılmazsa dişlerde geri dönme görülebilir.
• 2023 tarihli Cochrane derlemesine göre hangi pekiştirme yönteminin diğerlerinden daha iyi olduğu konusunda kesin sonuca varmaya yetecek kanıt yoktur. Yöntemi ve kullanım süresini diş hekiminiz kişiye göre belirler.

Ne zaman diş hekimine başvurmalı?

Şu durumlarda diş hekiminize başvurunuz:

• Kendinizde ya da çocuğunuzda dişlerin çapraşık dizildiğini ya da düzgün kapanmadığını fark ederseniz
• Tedavi sırasında braket koparsa ya da tel yanağa, dudağa veya diş etine batıp ağrı yaparsa
• Şeffaf plak, genişletme apareyi ya da pekiştirme aygıtı kırılır veya kaybolursa
• Genişletme apareyinin vidası çevrilirken şiddetli ağrı olursa; bu durumda vidayı çevirmeyi bırakınız
• Pekiştirme döneminde dişlerinizde kayma fark ederseniz